HOME

VOORWOORD

HOOFDSTUK I
01. Jozef
02. Amenhotep, zoon van Hapoe
03. Sprookje van de twee broers
04. Echnaton en Israëls godsdienst

05. Zonnecultus in de Bijbel

HOOFDSTUK II
01. Inleiding
02. De Hyksos
03. Ahmose, begin 18e dynastie
04. Hatsjepsoet
05. Thoetmosis III
06. Amenhotep II
07. Thoetmosis IV
08 Amenhotep III
09. Amenhotep IV (Echnaton)
10. Toetanchamon
11. Eje
12. Horemheb
13. Ramses I
14. Seti I
15. Ramses II
16. Merenptah en Israël-stèle
17. Ramses III
18. Wen-Amon
19. Habiroe


HOOFDSTUK III
01. Een welwillende farao
02. Zafnath Paäneach
03. Zeven vette en magere jaren
04. De geboortedag van Farao
05. Drie farao's
06. Een mini-uittocht


HOOFDSTUK IV
01. Inleiding
02. Rameses en Gosen
03. Mozes en de farao's
04. Israël en de slavernij
05. De strijd met farao


HOOFDSTUK V
01. Inleiding
02. Pauze tussen Genesis en Exodus
03. Twee tijdrekeningen
04. Tabel A1 (uitleg)
05. Tabel A2 (uitleg)
06. Het Sed-feest
07. Tabel B1 (uitleg)
08. Tabel B2 (uitleg)
09. 480 jaar na de uittocht


HOOFDSTUK VI
01. Inleiding
02. Mamre
03. Arba en Kirjath-Arba
04. Machpéla of Sichem?
05. Echnaton en de Enakieten
06. Het getal vier
07. Abram, Arba en Mamre
08. Onenigheid
09. De druiventros
10. Arba, voorvader van Echnaton
11. Hebron en farao Chebron
12. De verovering van Hebron
13. Hebron en Zoan

14. 400 jaar Kirjath-Arba

NAWOORD

TABELLEN
Notities bij tabellen
Tabel 1 & 2
Tabel A1
Tabel B1
Tabel A2
Tabel B2

Tabel A3

AFBEELDINGEN
Kaart 1



Het mysterie van Jozef & Echnaton

VOORWOORD                                  

De geschiedenis over Jozef spreekt tot ieders verbeelding. Je zult maar van de ene op de andere dag ontvoerd worden door jaloerse broers, als slaaf in Egypte terecht komen, daar zelfs in de gevangenis belanden, om vervolgens tot onderkoning van Egypte te worden aangesteld. Zo’n verhaal heeft veel weg van een sprookje, dat per definitie uitloopt op een gelukkig einde. Meest spectaculair is wel de bijzondere relatie die Jozef met Farao onderhield, want welke farao uit de geschiedenis van Egypte zou zich ertoe geleend hebben al zijn macht uit handen te geven aan een eenvoudige nomade, die bovendien geen enkele affiniteit had met de Egyptische goden. Wie was Jozef en wie was deze Egyptische koning?
Als we de Bijbel mogen geloven, bekleedde Jozef een hoge positie aan het hof van een farao, en zou het niet al te ingewikkeld moeten zijn hem als een bekende functionaris in de Egyptische annalen terug te vinden. De geschiedenis van Egypte rept echter met geen woord over de man en zijn contact met Farao, zodat er twijfels rijzen of Jozef werkelijk heeft geleefd en of er met Farao wel een bestaande farao is bedoeld.
Afgezien van Jozef, is er over heel de geschiedenis van Israël maar bitter weinig teruggevonden, waarmee haar historisch bestaan kan worden bevestigd. De resultaten van jarenlang intensief onderzoek naar Israël en haar prominente leiders zijn dus niet erg bemoedigend, zodat er veel voor te zeggen is, dat Jozef een verzonnen figuur is en in dit geval zullen wij hem nooit in de geschiedenis terugvinden, en is elke speurtocht naar de man al bij voorbaat mislukt.

Een en ander overpeinzende, kunnen we ons terecht afvragen in hoeverre de verhalen in de Bijbel een betrouwbaar beeld geven van hetgeen zich het verre verleden heeft afgespeeld. Alleen al de enorme hoeveelheid symboliek in de Geschriften duidt op evenveel aanpassingen, die pas achteraf kunnen zijn bedacht en ingevoerd. Berust de geschiedenis van Israël dan op historiciteit, of kwam zij voort uit het vindingrijke en fantasievolle brein van schriftgeleerden? Hebben de aartsvaders en hun nazaten Jozef en Mozes in werkelijkheid bestaan of zijn zij personages in een geconstrueerd, symbolisch bedoeld verhaal?

Op het eerste gezicht komen de gebeurtenissen in de Bijbel waarheidsgetrouw over; alsof wij te maken hebben met een werkelijk gebeurde historie. Het boek Exodus bericht over typisch Egyptisch voedsel zoals uien en knoflook, en de stad Raämses doet denken aan de dynastie van de Ramessiden. De naam Mozes of Mosis is van Egyptische afkomst en een bestanddeel van bekende namen als Toeth-mosis, Ptah-mosis en Ra-mosis, met dien verstande dat de godennamen Thot, Ptah en Ra bij Mozes uiteraard ontbreken. Evenmin valt te ontkennen dat Egypte jarenlang als graanschuur diende, waar men in tijden van hongersnood terecht kon. Niet op de laatste plaats spelen de Egyptische farao’s een belangrijke rol in het Oude Testament. We zien ze langs de Nijl flaneren, en met strijdwagens door het woestijnzand ploegen. De kwestie is, dat al dit soort details van alles meedelen over het leven in Egypte, maar niets over de historiciteit van Israël. Hooguit kunnen we concluderen dat de auteurs van de Bijbel de sfeer in het oude Egypte tot in de finesses wisten te beschrijven, en dus goed bekend waren met de omgeving.

Ongeacht de vele onzekerheden over het bestaan van Israël, moeten we wél constateren dat de auteurs - of liever de samenstellers van de Geschriften - toch hun uiterste best deden om hun geschiedenis zo goed mogelijk te verslaan. Zij noteerden ellenlange geslachtslijsten, de regeringsperiodes van Israëls koningen, en ook de leeftijden van prominente figuren zoals de aartsvaders, werden stipt vermeld. En waarom zouden de geschiedschrijvers zich al deze moeite hebben getroost, als zij er geen geschiedenis van Israël mee op het oog hadden? Er gloort dus nog hoop! Alleen is de vraag wat men met Israël bedoelde. Hadden de kroniek-schrijvers een volk van duizenden mensen op het oog, of draait hun geschiedschrijving om een andere gedachte? Omdat archeologisch onderzoek naar een volk Israël nauwelijks iets heeft opgeleverd, ligt het meer voor de hand dat Israël een select gezelschap was, een groep ingewijden - of meerdere genootschappen - die een monotheïstische God beleden. Zo bekeken, zijn de raadsels rond Israël en leiders zoals Jozef misschien via een andere invalshoek op te lossen, namelijk door ons te concentreren op Israëls godsdienst. Hoe heeft deze zich bijvoorbeeld ontwikkeld tot een monotheïstische godsdienst en welke rol speelde Jozef daarbij? Verrassend genoeg, blijkt deze strategie meer succes te hebben. Om te beginnen openbaart zij ons veel over Jozef en zijn relatie met Farao. Op de tweede plaats zijn er een paar factoren te bedenken, die bij deze strategie aansluiten en ter ondersteuning dienen.

1.
Gelukkig levert het Oude Testament talrijke gegevens over de godsdienst van Israël. Doordat deze gegevens in grote lijnen zijn te toetsen aan de algemeen erkende geschiedenis, kunnen we ons een beeld vormen hoe Israëls godsdienst zich redelijkerwijs moet hebben ontwikkeld tot een monotheïstische godsdienst. De Bijbelse personen die hierbij betrokken waren, lijken van secundair belang. Zij kunnen gefingeerde personen zijn, of mensen van vlees en bloed die zichzelf onder een pseudoniem presenteerden, wat dus ook voor Jozef en Farao kan opgaan.
2.
De Bijbel staat bekend om de tegenstrijdige informatie. Aan de ene kant hebben we te maken met een symbolisch verhaal; aan de andere kant wijzen de vele chronologische gegevens, die de kroniekschrijvers in de boeken Genesis en Exodus achterlieten, wel degelijk op een waar gebeurde historie. Zien we deze twee zaken nu eens niet als paradoxaal maar als een synthese, dan duikt het beeld op van een reëel stuk geschiedenis die men niet publiekelijk bekend wilde maken en in geheimtaal werd genoteerd. Er valt ook een motief te ontdekken voor deze veronderstelling. Te midden van een polytheïstische wereld, beleed Israël een monotheïstische god. Wanneer we deze situatie vergelijken met het tumult, dat farao Echnaton in Egypte had veroorzaakt door de introductie van zijn monotheïstische zonnegod Aton, dan moet de geloofsovertuiging van Israël soortgelijke commotie hebben aangericht. Gezien deze context, zal de naam Israël - die strijder Gods betekent - betrekking hebben op de strijd die een groep ingewijden moest leveren om hun geloof in de Ene en Enige God te kunnen realiseren en in stand te houden. Deze mensen verkeerden voortdurend in gevaar, en vandaar dat zij riskante informatie in een soort codetaal noteerden, en betrokken personen anoniem werden gehouden door fictieve namen te gebruiken. Tegelijk verklaart dit, waarom archeologisch onderzoek naar het volk van Israël nagenoeg niets heeft opgeleverd.

Ga verder met voorwoord »